مزایای درمان با rTMS چیست؟

مزایای درمان با rTMS چیست؟ درمان با rTMS یا «تحریک مغناطیسی مکرر مغز» یکی از نوین‌ترین و مؤثرترین روش‌های درمان اختلالات روانی و عصبی است که در سال‌های اخیر توجه بسیاری از پزشکان و بیماران را به خود جلب کرده است. این روش، با استفاده از میدان‌های مغناطیسی کنترل‌شده، سلول‌های عصبی بخش‌های خاصی از مغز را تحریک می‌کند تا فعالیت طبیعی آن‌ها بازگردد. برخلاف درمان‌های دارویی یا شوک‌درمانی (ECT)، روش rTMS کاملاً غیرتهاجمی است؛ یعنی نیازی به جراحی، بیهوشی یا مصرف دارو ندارد.

درمان rTMS نخستین بار در دهه ۱۹۸۰ میلادی معرفی شد و از آن زمان تاکنون، کاربردهای گسترده‌ای در درمان افسردگی، اضطراب، وسواس فکری و حتی بازتوانی پس از سکته مغزی پیدا کرده است. آنچه این روش را خاص می‌کند، توانایی آن در تنظیم عملکرد مغز بدون دخالت شیمیایی است. در واقع، rTMS با ارسال پالس‌های مغناطیسی دقیق، به مغز «یاد می‌دهد» که چگونه دوباره عملکرد طبیعی خود را به‌دست آورد.

این روش امروزه در بسیاری از کشورهای پیشرفته، از جمله آمریکا، کانادا، و کشورهای اروپایی مورد تأیید سازمان غذا و دارو (FDA) است. در ایران نیز طی چند سال اخیر، مراکز تخصصی متعددی درمان با rTMS را با موفقیت اجرا کرده‌اند.

تعریف درمان rTMS (تحریک مغناطیسی مکرر مغز)

rTMS یا Repetitive Transcranial Magnetic Stimulation به‌معنای تحریک مکرر مغز از طریق میدان مغناطیسی است. در این روش، یک دستگاه مخصوص شامل سیم‌پیچ‌هایی روی سر بیمار قرار می‌گیرد. این سیم‌پیچ‌ها، پالس‌های مغناطیسی بسیار ملایمی را به بخش‌هایی از مغز ارسال می‌کنند که در کنترل خلق‌وخو، احساس، تمرکز یا رفتار نقش دارند.

به زبان ساده، مغز انسان از میلیاردها سلول عصبی (نورون) تشکیل شده است که از طریق سیگنال‌های الکتریکی با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند. در برخی اختلالات روانی مانند افسردگی یا اضطراب، این سیگنال‌ها دچار اختلال می‌شوند. درمان rTMS با استفاده از پالس‌های مغناطیسی، باعث تحریک مجدد این سلول‌ها می‌شود تا فعالیت طبیعی خود را بازیابند.

مزیت مهم rTMS این است که برخلاف داروها، مستقیماً بر مغز اثر می‌گذارد و نیازی به ورود مواد شیمیایی به بدن ندارد. به همین دلیل، خطر عوارض جانبی مانند افزایش وزن، خواب‌آلودگی یا وابستگی دارویی در این روش وجود ندارد.

ایده استفاده از میدان مغناطیسی برای تحریک مغز نخستین بار در سال ۱۹۸۵ توسط دکتر Anthony Barker و تیمش در دانشگاه شفیلد انگلستان مطرح شد. آن‌ها کشف کردند که میدان مغناطیسی می‌تواند بدون درد و بدون تماس مستقیم، باعث تحریک نورون‌های مغزی شود. از آن زمان، تحقیقات متعددی برای بررسی اثرات این روش بر اختلالات مختلف انجام شد.

در دهه ۱۹۹۰، نخستین مطالعات علمی نشان داد که rTMS می‌تواند در درمان افسردگی مقاوم به دارو مؤثر باشد. سپس سازمان FDA در سال 2008 استفاده از rTMS را برای درمان افسردگی تأیید کرد. پس از آن، پژوهش‌های گسترده‌تری درباره کاربرد آن در اضطراب، OCD، PTSD و حتی آلزایمر آغاز شد.

امروزه درمان rTMS یکی از پرکاربردترین روش‌های غیرتهاجمی در نوروساینس مدرن به‌شمار می‌رود. جالب است بدانید که در بسیاری از مراکز روان‌پزشکی آمریکا، rTMS به‌عنوان اولین گزینه درمانی پس از شکست دارودرمانی تجویز می‌شود. در ایران نیز این روش طی چند سال گذشته وارد مراکز معتبر روان‌پزشکی شده و نتایج قابل توجهی به همراه داشته است.

نحوه عملکرد درمان rTMS در مغز انسان

درمان rTMS با ارسال پالس‌های مغناطیسی کوتاه‌مدت به نواحی خاصی از مغز انجام می‌شود. این پالس‌ها، از طریق سیم‌پیچی که روی جمجمه بیمار قرار می‌گیرد، ایجاد می‌شوند و هیچ دردی ندارند. میدان مغناطیسی تولیدشده، جریان‌های الکتریکی ضعیفی در سلول‌های عصبی مغز ایجاد می‌کند که موجب تحریک و بازسازی عملکرد آن‌ها می‌شود.

در اختلالاتی مانند افسردگی، معمولاً ناحیه‌ای از مغز به نام «قشر پیش‌پیشانی جانبی چپ (DLPFC)» دچار کاهش فعالیت می‌شود. rTMS با تحریک این بخش، فعالیت نورونی را افزایش داده و تعادل شیمیایی مغز را به حالت طبیعی بازمی‌گرداند.

یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد این درمان، قابلیت تنظیم شدت و عمق پالس‌هاست؛ به همین دلیل، پزشک می‌تواند درمان را متناسب با شرایط هر بیمار تنظیم کند. rTMS به‌تدریج باعث ایجاد تغییرات پایدار در اتصالات عصبی می‌شود که می‌تواند حتی ماه‌ها بعد از اتمام جلسات درمانی نیز ادامه داشته باشد.

موارد کاربرد و مزایای درمان با rTMS چیست؟

افسردگی مقاوم به دارو با rTMS

افسردگی مقاوم به دارو یکی از چالش‌برانگیزترین اختلالات روانی است. بسیاری از بیماران پس از مصرف چندین نوع داروی ضدافسردگی، هنوز احساس بهبودی نمی‌کنند. در اینجا rTMS وارد میدان می‌شود. تحقیقات نشان داده‌اند که بیش از ۶۰٪ از بیماران افسرده‌ای که به دارو پاسخ نداده‌اند، با rTMS بهبود قابل توجهی را تجربه کرده‌اند.

درمان rTMS باعث فعال‌سازی نواحی مغزی می‌شود که در کنترل احساسات نقش دارند، بدون آن‌که تعادل شیمیایی مغز را از طریق داروها تغییر دهد. بیماران معمولاً پس از ۲ تا ۳ هفته درمان، تغییرات مثبتی در خلق‌وخو، انگیزه و خواب خود احساس می‌کنند.

یکی از مزایای مهم این روش، دوام اثرات آن است؛ به‌طوری‌که در بسیاری از بیماران، نتایج درمان تا شش ماه یا حتی بیشتر پایدار می‌ماند.

درمان اضطراب و اختلالات استرسی

اضطراب، یکی از شایع‌ترین مشکلات روانی قرن حاضر است. تحقیقات اخیر نشان می‌دهد که rTMS می‌تواند در کاهش اضطراب و استرس مزمن نیز مؤثر باشد. با تحریک نواحی خاصی از مغز که در تنظیم ترس و نگرانی نقش دارند، این روش باعث کاهش بیش‌فعالی سیستم عصبی می‌شود.

برخلاف داروهای ضداضطراب که معمولاً باعث خواب‌آلودگی و وابستگی می‌شوند، rTMS کاملاً بدون عارضه بوده و اثراتش طبیعی و تدریجی است. بسیاری از بیماران پس از چند جلسه احساس آرامش و تمرکز بیشتری دارند.

کاربرد rTMS در درمان وسواس فکری-عملی (OCD)

اختلال وسواس فکری-عملی (OCD) معمولاً به‌سختی درمان می‌شود و بیماران اغلب سال‌ها با افکار وسواسی دست‌وپنجه نرم می‌کنند. مطالعات جدید نشان داده‌اند که rTMS می‌تواند با هدف قرار دادن بخش‌هایی از مغز که در حلقه وسواس دخیل هستند (مانند قشر پیش‌پیشانی و قشر اوربیتوفرونتال)، باعث کاهش افکار وسواسی شود.

درمان معمولاً شامل ۲۰ تا ۳۰ جلسه است و بیماران در پایان دوره، کاهش قابل توجهی در شدت وسواس و اضطراب مرتبط با آن گزارش می‌کنند.

توانبخشی پس از سکته مغزی و دردهای مزمن

rTMS نه‌تنها در درمان اختلالات روانی، بلکه در توانبخشی بیماران سکته مغزی نیز مؤثر است. با تحریک بخش‌های حرکتی مغز، این روش به بازگشت عملکرد حرکتی دست و پا کمک می‌کند. همچنین در درمان دردهای مزمن مانند فیبرومیالژیا و میگرن مزمن نیز نتایج مثبتی گزارش شده است.

مزایای درمان با rTMS نسبت به سایر روش‌ها

غیرتهاجمی بودن و ایمنی بالا

یکی از بزرگ‌ترین مزایای درمان با rTMS، غیرتهاجمی بودن آن است. برخلاف روش‌هایی مانند شوک‌درمانی (ECT) که نیاز به بیهوشی دارد، در rTMS بیمار هوشیار است و هیچ عمل جراحی یا تزریقی انجام نمی‌شود. این ویژگی باعث شده بیماران با خیال راحت‌تری درمان را بپذیرند.

rTMS حتی برای افرادی که به داروهای روان‌پزشکی حساسیت دارند یا از عوارض آن‌ها رنج می‌برند، گزینه‌ای بسیار ایمن و مطمئن است.

نبود عوارض جانبی شدید مانند داروها

درمان‌های دارویی معمولاً با عوارضی مانند افزایش وزن، کاهش میل جنسی، خواب‌آلودگی یا وابستگی همراه هستند. اما در درمان rTMS، عوارض بسیار خفیف و موقتی‌اند؛ معمولاً محدود به احساس سوزن‌سوزن شدن یا سردرد جزئی پس از جلسه می‌شود. این عوارض ظرف چند ساعت برطرف می‌شوند و نیازی به دارو ندارند.

اثربخشی پایدار و طولانی‌مدت درمان rTMS

یکی از ویژگی‌های مهم rTMS، پایداری اثرات آن است. در حالی‌که داروها فقط در زمان مصرف مؤثرند، تحریک مغناطیسی باعث ایجاد تغییرات دائمی در ارتباطات عصبی می‌شود. به‌عبارتی، مغز پس از درمان یاد می‌گیرد چگونه به‌طور طبیعی کار کند. بسیاری از بیماران حتی پس از اتمام جلسات، تا ماه‌ها از بهبود روحی و تمرکز بالا برخوردارند.