درمان افسردگی با آر تی ام اس

درمان افسردگی با آر تی ام اس (rTMS): روشی نوین برای بازگرداندن لبخند به زندگی

افسردگی یکی از شایع‌ ترین اختلالات روانی قرن حاضر است که میلیون‌ ها نفر در سراسر جهان را درگیر کرده است. زندگی مدرن با فشارهای کاری، مشکلات اقتصادی و انزوای اجتماعی، شرایطی را فراهم کرده که افسردگی بیش از هر زمان دیگری در حال رشد است. اما خبر خوب این است که درمان‌های نوینی همچون آر تی ام اس (rTMS) توانسته‌ اند امید تازه‌ای برای بیمارانی باشند که به درمان‌های سنتی پاسخ نداده‌اند.

روش rTMS یا تحریک مغناطیسی مکرر مغز، بدون نیاز به جراحی و دارو، با استفاده از میدان مغناطیسی بخش‌های خاصی از مغز را تحریک می‌کند تا فعالیت عصبی طبیعی دوباره برقرار شود. در سال‌های اخیر در بسیاری از کشورها به عنوان درمانی مؤثر و ایمن برای درمان افسردگی شناخته شده و حتی مورد تأیید سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) قرار گرفته است.

افسردگی چیست و چرا رایج است؟

افسردگی تنها یک احساس ناراحتی گذرا نیست؛ بلکه یک بیماری روانی جدی است که می‌تواند بر نحوه تفکر، احساس و عملکرد فرد تأثیر بگذارد. فرد افسرده ممکن است احساس پوچی، ناامیدی یا خستگی مفرط داشته باشد، تمرکز خود را از دست دهد و حتی در انجام کارهای روزمره دچار مشکل شود.

طبق آمار سازمان بهداشت جهانی (WHO)، بیش از ۲۸۰ میلیون نفر در سراسر جهان از افسردگی رنج می‌برند. در ایران نیز، تخمین زده می‌شود حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد مردم در طول زندگی خود یک دوره افسردگی را تجربه کنند.

علل افسردگی بسیار متنوع‌اند: از عوامل ژنتیکی و بیوشیمیایی گرفته تا فشارهای اجتماعی، مشکلات خانوادگی و تجربه‌های تلخ زندگی. در برخی موارد، افسردگی مزمن می‌شود و با درمان‌های دارویی یا روان‌ درمانی بهبود نمی‌یابد.

چرا برخی بیماران به دارو پاسخ نمی‌دهند؟

درمان‌های متداول افسردگی معمولاً شامل داروهای ضدافسردگی (مثل فلوکستین، سرترالین، ونلافاکسین و غیره) و جلسات روان‌ درمانی است. با این حال، حدود ۳۰ درصد بیماران به دارو پاسخ مطلوبی نمی‌دهند.

دلایل این مقاومت دارویی می‌تواند متفاوت باشد:

• ساختار شیمیایی مغز هر فرد منحصر‌به‌فرد است.
• داروها زمان‌بر هستند و ممکن است ماه‌ها طول بکشد تا اثر کنند.
• برخی بیماران عوارض جانبی ناخوشایندی مانند خواب‌آلودگی یا کاهش میل جنسی را تجربه می‌کنند.
• استرس‌های محیطی مداوم اثر درمان را کاهش می‌دهد.

در این نقطه است که درمان افسردگی با آر تی ام اس راهی متفاوت برای بازگرداندن تعادل به مغز ارائه می‌دهند.

آر تی ام اس چیست و چگونه عمل می‌کند؟

rTMS مخفف Repetitive Transcranial Magnetic Stimulation است؛ به معنی «تحریک مغناطیسی مکرر مغز از روی جمجمه». در این روش، دستگاهی روی سر بیمار قرار می‌گیرد که میدان مغناطیسی ضعیفی ایجاد می‌کند. این میدان می‌تواند فعالیت نورون‌ها (سلول‌های عصبی) را در نواحی خاصی از مغز، معمولاً در قشر پیش‌پیشانی چپ، تحریک کند — ناحیه‌ای که در افسردگی فعالیت کمتری دارد.
برخلاف شوک الکتریکی (ECT)، rTMS نیازی به بیهوشی ندارد و فرد در طول درمان هوشیار است. این روش بدون درد و غیرتهاجمی است و پس از هر جلسه، بیمار می‌تواند بلافاصله به فعالیت‌های روزمره خود بازگردد.

تحریک مغناطیسی مغز چگونه باعث بهبود خلق می‌شود؟

در افراد افسرده، بخش‌هایی از مغز که مسئول احساسات مثبت و تصمیم‌گیری هستند، فعالیت کمتری دارند. میدان مغناطیسی ایجادشده توسط دستگاه rTMS باعث می‌شود این نواحی دوباره فعال شوند و ارتباط بین سلول‌ های عصبی تقویت گردد. در واقع، مغز مانند یک شبکه الکتریکی عظیم است. وقتی بخشی از آن دچار اختلال شود، کل سیستم تحت‌تأثیر قرار می‌گیرد. rTMS با «بازتنظیم» این شبکه‌ها به بازگشت عملکرد طبیعی مغز کمک می‌کند. بسیاری از بیماران گزارش کرده‌اند که بعد از چند جلسه احساس آرامش، تمرکز بهتر و کاهش افکار منفی را تجربه کرده‌اند.

یکی از نکات کلیدی در درمان افسردگی با آر تی ام اس rTMS، تأثیر مستقیم آن بر نوروترنسمیترها (مواد شیمیایی پیام‌رسان در مغز) است. در مغز افراد افسرده، معمولاً سطح موادی مانند سروتونین، دوپامین و نورآدرنالین کاهش می‌ یابد. این مواد نقش اصلی در تنظیم خلق‌وخو، انگیزه، خواب و احساس شادی دارند. وقتی دستگاه آر تی ام اس پالس‌های مغناطیسی را به مغز می‌فرستد، نورون‌ها تحریک می‌شوند و آزادسازی این نوروترنسمیترها افزایش می‌یابد. در نتیجه، مغز به طور طبیعی تعادل شیمیایی خود را بازمی‌یابد، بدون اینکه نیاز به مصرف داروهای شیمیایی باشد.

تحقیقات نشان داده‌اند که پس از حدود ۱۰ تا ۱۵ جلسه درمان، سطح سروتونین در قشر پیش‌پیشانی بیماران افزایش قابل توجهی پیدا می‌کند. این موضوع باعث بهبود خلق، افزایش انرژی و کاهش افکار منفی می‌شود. جالب است بدانید که اثرات مثبت آر تی ام اس تنها به زمان درمان محدود نمی‌شود، بلکه حتی پس از اتمام جلسات نیز تا چند ماه باقی می‌ماند.

از نظر علمی، rTMS مانند یک «دکمه ریست نرم» برای مغز عمل می‌کند؛ یعنی به جای تغییر ناگهانی عملکرد مغز مانند شوک درمانی، آن را به تدریج تنظیم می‌کند تا دوباره در حالت طبیعی قرار گیرد. به همین دلیل، بیماران معمولاً پس از چند جلسه احساس تغییر آرام ولی پایدار در خلق‌وخو دارند.

تغییرات مغزی قابل مشاهده پس از چند جلسه درمان

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های تحقیقات درباره rTMS، بررسی تصاویر مغزی (MRI و fMRI) بیماران قبل و بعد از درمان است. این تصاویر نشان می‌دهند که پس از چند جلسه تحریک مغناطیسی، فعالیت در نواحی خاصی از مغز — مخصوصاً قشر پیش‌پیشانی چپ (DLPFC) — افزایش می‌یابد. این بخش از مغز مسئول تصمیم‌گیری، احساسات مثبت، انگیزه و کنترل افکار منفی است. وقتی این ناحیه فعال‌تر می‌شود، بیمار بهتر می‌تواند با افکار منفی مقابله کند و در نتیجه احساس امید بیشتری به زندگی پیدا می‌کند.

علاوه بر این، اتصال میان بخش‌های مختلف مغز نیز تقویت می‌شود. یعنی سیگنال‌های عصبی با هماهنگی بیشتری میان قسمت‌های احساسی و منطقی مغز جریان پیدا می‌کنند. این موضوع باعث می‌شود فرد در مواجهه با مشکلات زندگی، پاسخ‌های هیجانی متعادل‌تر و تفکر منطقی‌تری داشته باشد.

در واقع، rTMS تنها بر خلق‌وخو تأثیر نمی‌گذارد، بلکه نوع تفکر و پردازش اطلاعات مغزی را هم تغییر می‌دهد. این همان دلیلی است که بسیاری از بیماران بعد از درمان، نه تنها احساس شادی، بلکه تمرکز، اعتماد‌به‌نفس و کیفیت خواب بهتری را تجربه می‌کنند.

فرآیند انجام درمان افسردگی با آر تی ام اس در کلینیک

آماده‌سازی بیمار قبل از شروع درمان

قبل از شروع درمان، پزشک متخصص روانپزشک یا نورولوژیست ارزیابی دقیقی از وضعیت بیمار انجام می‌دهد. این ارزیابی شامل بررسی سوابق پزشکی، مصرف دارو، شدت افسردگی، و آزمایش‌های اولیه است تا اطمینان حاصل شود که بیمار کاندید مناسبی برای rTMS است. در این مرحله، نقطه‌ای از جمجمه که قرار است تحریک شود (معمولاً ناحیه چپ پیشانی)، به‌طور دقیق با استفاده از دستگاه یا روش‌های نقشه‌برداری مغزی مشخص می‌شود. سپس قدرت مناسب میدان مغناطیسی برای هر فرد به‌صورت اختصاصی تنظیم می‌گردد.

برخلاف بسیاری از درمان‌ها، نیازی به ناشتا بودن یا آماده‌سازی خاصی وجود ندارد. بیمار فقط کافی است روی صندلی مخصوص بنشیند و در طول درمان کاملاً هوشیار باقی بماند. در برخی کلینیک‌ها برای افزایش راحتی، از صندلی‌های ماساژور یا تکیه‌گاه‌های نرم استفاده می‌شود تا بیمار احساس آرامش داشته باشد.

نحوه انجام هر جلسه درمان rTMS

هر جلسه درمان افسردگی با آر تی ام اس معمولاً بین ۲۰ تا ۴۰ دقیقه طول می‌کشد. دستگاه rTMS شامل یک سیم‌پیچ (coil) است که روی سر بیمار قرار می‌گیرد. این سیم‌ پیچ پالس‌های مغناطیسی بسیار دقیق و کوتاهی تولید می‌کند که از جمجمه عبور کرده و به بافت مغزی می‌رسد. در طول درمان، بیمار ممکن است صدای کلیک‌های منظم از دستگاه بشنود یا احساس ضربه‌های خفیف در ناحیه سر داشته باشد. این حس معمولاً آزاردهنده نیست و بیشتر شبیه لمس یا فشار ملایم است.

در حین انجام جلسات، پزشک یا تکنسین دائماً بیمار را زیر نظر دارد تا اطمینان حاصل شود که شدت پالس‌ها مناسب است و فرد احساس ناراحتی ندارد. پس از پایان جلسه، بیمار می‌تواند بلافاصله به کار یا فعالیت‌های روزانه خود برگردد — بدون نیاز به استراحت یا بستری شدن.

اغلب بیماران پس از چند جلسه اول، احساس سبکی، آرامش ذهنی یا خواب بهتر را گزارش می‌کنند. برخی دیگر ممکن است کمی دیرتر نتیجه بگیرند، اما در بیشتر موارد، بهبود تدریجی و مداوم در خلق‌وخو مشاهده می‌شود.

تعداد جلسات و مدت زمان هر دوره درمانی

بر اساس مطالعات علمی، برای رسیدن به بهترین نتیجه، درمان rTMS معمولاً شامل ۲۰ تا ۳۰ جلسه است که طی ۴ تا ۶ هفته انجام می‌شود. در برخی موارد، جلسات نگهدارنده (Maintenance Sessions) نیز هر چند ماه یک بار برای تثبیت اثر درمان برگزار می‌شود.

شدت درمان و تعداد جلسات دقیق بستگی به شرایط بیمار دارد. افرادی که افسردگی شدید یا طولانی‌مدت دارند ممکن است به جلسات بیشتری نیاز داشته باشند. اما نکته مثبت اینجاست که اثرات درمان معمولاً تا مدت‌ها باقی می‌ماند و بسیاری از بیماران بدون نیاز به مصرف مجدد دارو، به زندگی عادی بازمی‌گردند.

تحقیقات اخیر نشان داده‌اند که در بیش از ۶۵ تا ۷۰ درصد بیماران مقاوم به دارو، استفاده از آر تی ام اس منجر به بهبود چشمگیر علائم افسردگی شده است. برخی بیماران حتی پس از سال‌ها رنج از افسردگی مزمن، با کمک این روش توانسته‌اند دوباره به کار، تحصیل و روابط اجتماعی خود بازگردند.

مزایا و نتایج مثبت درمان افسردگی با آر تی ام اس

نتایج مطالعات بین‌المللی نشان داده است که حدود ۷۰ درصد بیماران پس از دوره کامل درمان با rTMS، کاهش قابل توجهی در علائم افسردگی احساس می‌کنند. از این میان، نزدیک به ۵۰ درصد بهبودی کامل یا تقریباً کامل را تجربه می‌کنند.
این درصدها برای افرادی که به داروهای ضدافسردگی پاسخ نداده‌اند، بسیار چشمگیر است.

بیمارانی که درمان را کامل انجام می‌دهند، معمولاً موارد زیر را گزارش می‌کنند:

• افزایش انرژی و انگیزه برای انجام فعالیت‌ها
• بازگشت احساس شادی و آرامش
• بهبود تمرکز و خواب شبانه
• کاهش افکار منفی یا خودتخریبی
• افزایش میل به برقراری روابط اجتماعی

در مقایسه با دارودرمانی یا ECT، آر تی ام اس با سرعت بیشتر و عوارض کمتر اثر خود را نشان می‌دهد. به همین دلیل، بسیاری از روانپزشکان rTMS را به‌عنوان گزینه اول برای افسردگی مقاوم به درمان پیشنهاد می‌کنند.