تفاوت آر تی ام اس با شوک درمانی (ECT) چیست؟ در دنیای امروز، درمان اختلالات روانی و بهویژه افسردگی با سرعتی چشمگیر در حال پیشرفت است. روشهایی که زمانی تنها به دارو یا رواندرمانی محدود میشدند، اکنون جای خود را به فناوریهای نوینی دادهاند که بهصورت مستقیم بر مغز تأثیر میگذارند. دو روش بسیار شناختهشده در این زمینه، تحریک مغناطیسی مکرر مغز (RTMS) و شوک درمانی (ECT) هستند. هر دو روش در درمان افسردگی های مقاوم به دارو، اختلالات اضطرابی و حتی برخی بیماریهای عصبی به کار میروند.
اما سؤال اصلی اینجاست: تفاوت آر تی ام اس با شوک درمانی (ECT) چیست؟ آیا هر دو روش کارایی مشابهی دارند؟ کدامیک برای بیمار ایمنتر است؟ و مهمتر از همه، کدام روش اثرات جانبی کمتری بر حافظه و عملکرد مغز دارد؟
تفاوت آر تی ام اس با شوک درمانی (ECT) چیست؟
آشنایی با درمان RTMS (تحریک مغناطیسی مکرر مغز)
تحریک مغناطیسی مکرر مغز یا Repetitive Transcranial Magnetic Stimulation (rTMS) یکی از روشهای نوین در درمان افسردگی است که بدون نیاز به دارو یا جراحی انجام میشود. این روش با استفاده از میدانهای مغناطیسی ضعیف و کنترلشده، فعالیت نواحی خاصی از مغز را که در افسردگی دچار کاهش عملکرد شدهاند، تحریک میکند.
درمان RTMS معمولاً در محیطی آرام و بدون نیاز به بیهوشی انجام میشود. بیمار روی صندلی مخصوصی مینشیند و دستگاهی که شامل یک کویل مغناطیسی است، روی سر او قرار میگیرد. این کویل پالسهای مغناطیسی کوتاه و متناوبی به مغز ارسال میکند که منجر به فعالسازی نورونها میشود. برخلاف تصور عموم، این روش بدون درد است، اگرچه ممکن است در ناحیه سر احساس خفیف کوبش یا سوزنسوزن شدن ایجاد شود.
RTMS معمولاً در چندین جلسه متوالی (مثلاً ۲۰ تا ۳۰ جلسه طی چند هفته) انجام میشود و اثرات آن بهتدریج ظاهر میگردد. این درمان بهویژه برای بیمارانی مفید است که به داروهای ضدافسردگی پاسخ ندادهاند یا نمیخواهند از دارو استفاده کنند.
مزیت بزرگ RTMS در این است که عملکرد طبیعی مغز را هدف قرار میدهد بدون اینکه ساختار یا تعادل شیمیایی آن را به شکل مصنوعی تغییر دهد.
مکانیزم عملکرد RTMS در مغز
درمان RTMS بهطور مستقیم بر روی نورونهای قشر پیشپیشانی مغز (Prefrontal Cortex) اثر میگذارد. این بخش از مغز مسئول تنظیم احساسات، تصمیمگیری و تفکر منطقی است — و در افسردگی معمولاً فعالیت آن کاهش مییابد. پالسهای مغناطیسی در RTMS باعث تحریک الکتریکی سلولهای عصبی در این ناحیه میشوند و به تدریج باعث افزایش فعالیت عصبی و بهبود خلقوخو میگردند.
از دیدگاه علمی، این فرآیند باعث تنظیم تعادل بین مواد شیمیایی عصبی مانند دوپامین، سروتونین و نورآدرنالین میشود؛ همان انتقالدهندههایی که در افسردگی دچار اختلال هستند. در واقع، RTMS میتواند مغز را “بازآموزی” کند تا به حالت طبیعی خود بازگردد.
بر خلاف ECT، این روش هیچ تشنجی ایجاد نمیکند و نیازی به بیهوشی ندارد. بیمار بلافاصله پس از جلسه درمان میتواند به فعالیتهای روزمره خود بازگردد. از این جهت، RTMS گزینهای بسیار مناسب برای افراد شاغل یا کسانی است که نمیخواهند برنامه روزانهشان مختل شود.
مزایای استفاده از RTMS
یکی از بزرگترین مزایای درمان RTMS این است که این روش غیرتهاجمی و بدون نیاز به بیهوشی است. برخلاف شوک درمانی (ECT) که در آن بیمار باید تحت بیهوشی عمومی قرار گیرد و عملاً یک تشنج کنترلشده در مغز ایجاد میشود، RTMS تنها از میدانهای مغناطیسی ضعیف استفاده میکند تا نواحی خاصی از مغز را تحریک کند. همین موضوع باعث میشود که هیچ آسیبی به حافظه یا هوشیاری فرد وارد نشود.
از دیگر مزایای برجسته RTMS میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
بدون درد و بدون نیاز به بستری شدن: بیمار در طول درمان بیدار است و پس از جلسه میتواند رانندگی کند یا به کار روزانهاش برگردد.
قابل تنظیم برای هر بیمار: شدت پالسها، محل تحریک و تعداد جلسات بر اساس وضعیت هر فرد تنظیم میشود.
عوارض جانبی بسیار کم: در مقایسه با داروهای ضدافسردگی یا شوک درمانی، عوارض جانبی RTMS معمولاً به سردرد خفیف یا احساس سنگینی در ناحیه سر محدود میشود.
بهبود تدریجی و پایدار: اثرات درمان معمولاً به تدریج ظاهر میشوند، اما ماندگاری بالایی دارند، بهویژه زمانی که بیمار همزمان از رواندرمانی یا تغییر سبک زندگی استفاده کند.
RTMS را میتوان شبیه به “ورزش دادن مغز” در نظر گرفت؛ همانطور که عضلات با تمرین قویتر میشوند، نورونهای مغزی نیز با تحریک مغناطیسی منظم فعالتر و کارآمدتر میشوند.
آشنایی با شوک درمانی (ECT)
شوک درمانی یا Electroconvulsive Therapy (ECT) یکی از قدیمیترین روشهای درمان افسردگی شدید است. این روش از دهه ۱۹۳۰ میلادی مورد استفاده قرار گرفته و با وجود شهرت منفی که در گذشته پیدا کرده بود، امروزه با پیشرفتهای علمی و کنترلهای دقیقتر، به یکی از مؤثرترین درمانها برای افسردگی شدید، اسکیزوفرنی و اختلال دوقطبی تبدیل شده است.
در ECT، جریان الکتریکی کوتاه و کنترلشدهای از طریق الکترودهایی که روی سر بیمار قرار گرفتهاند، به مغز منتقل میشود. این جریان باعث ایجاد تشنج مصنوعی و کنترلشده در مغز میشود که تغییراتی در شیمی و فعالیت عصبی مغز بهوجود میآورد.
فرآیند انجام ECT معمولاً در بیمارستان و تحت نظارت تیم پزشکی انجام میشود. بیمار ابتدا بیهوش میشود، داروی شلکننده عضلانی دریافت میکند تا از حرکات ناگهانی بدن جلوگیری شود، سپس جریان الکتریکی به مدت چند ثانیه از مغز عبور داده میشود. کل جلسه معمولاً کمتر از ۱۵ دقیقه طول میکشد.
نتایج درمان با ECT معمولاً سریع و چشمگیر هستند؛ بسیاری از بیماران پس از چند جلسه بهبود قابل توجهی در علائم افسردگی یا افکار خودکشی نشان میدهند. به همین دلیل، ECT هنوز هم یکی از انتخابهای اصلی در موارد اضطراری روانپزشکی است.
مکانیزم عملکرد ECT در مغز
مکانیسم دقیق اثر ECT هنوز بهطور کامل شناخته نشده است، اما باور بر این است که تشنج کنترلشده باعث آزادسازی گسترده مواد شیمیایی در مغز میشود که در تنظیم خلقوخو نقش دارند. در واقع، این درمان به نوعی ریست کردن سیستم عصبی مغز محسوب میشود.
ECT باعث افزایش سطح سروتونین، نورآدرنالین و دوپامین میشود و تعادل شیمیایی مغز را بازمیگرداند. همچنین، تحقیقات نشان دادهاند که این روش میتواند رشد سلولهای عصبی جدید در هیپوکامپ (ناحیهای از مغز که با حافظه و احساسات در ارتباط است) را تحریک کند.
اما تفاوت اصلی ECT با RTMS در این است که در ECT، تشنج واقعی (هرچند کنترلشده) در مغز ایجاد میشود، در حالیکه در RTMS هیچ تشنجی رخ نمیدهد. همین تفاوت باعث میشود که عوارض جانبی ECT بیشتر باشد، بهویژه در زمینه حافظه و تمرکز.
مزایای استفاده از ECT
شوک درمانی یا ECT با وجود عوارض خاص خود، در بسیاری از موارد نجاتبخش است. زمانی که بیمار به داروها یا روشهای دیگر پاسخ نمیدهد، ECT میتواند در مدت کوتاهی تأثیر چشمگیری بر علائم بیماری بگذارد. به همین دلیل است که هنوز هم در بسیاری از بیمارستانهای معتبر دنیا، این روش به عنوان درمان طلایی برای افسردگی شدید در نظر گرفته میشود.
مهمترین مزایای ECT عبارتاند از:
اثر سریع: در حالیکه داروها یا RTMS ممکن است هفتهها طول بکشند تا نتیجه دهند، ECT معمولاً پس از چند جلسه بهبود قابل توجهی ایجاد میکند.
کارآمد برای افسردگی مقاوم: بیمارانی که به هیچ دارویی پاسخ نمیدهند یا علائم شدیدی مثل افکار خودکشی دارند، اغلب از ECT سود میبرند.
مناسب برای شرایط اورژانسی روانی: در بیمارانی که در وضعیت بحرانی هستند و جانشان در خطر است، ECT میتواند سریعاً علائم خطرناک را کاهش دهد.
امکان انجام در بارداری: بر خلاف برخی داروها، ECT در صورت نیاز، حتی در دوران بارداری نیز قابل انجام است (البته با مراقبت ویژه).
ECT در واقع مانند فشردن دکمه ریست برای مغز است؛ مغز پس از ایجاد تشنج کنترلشده، مسیرهای عصبی جدیدی میسازد که به تعادل شیمیایی و بهبود خلقوخو کمک میکنند. همین ویژگی است که باعث شده متخصصان روانپزشکی هنوز هم این روش را به عنوان گزینهای قابل اعتماد حفظ کنند.
